Risicomatrix maken

Risicomatrix maken

“An ounce of prevention is worth a pound of cure.” Benjamin Franklin schreef het in 1735 in zijn krant de Pennsylvania Gazette, in een stuk over het beschermen van Philadelphia tegen brand. Een klein beetje voorkomen is meer waard dan een hoop genezen. Franklin bedoelde het heel letterlijk: wie op tijd zijn schoorsteen laat vegen en voorzichtig is met hete kolen, hoeft later minder te blussen.

Datzelfde idee zit achter de risicomatrix. Organisaties lopen voortdurend risico’s, van een leverancier die failliet gaat tot een datalek of een project dat uitloopt. Je kunt ze niet allemaal tegelijk aanpakken. Een risicomatrix helpt om te zien welke risico’s de meeste aandacht verdienen. Hieronder lees je stap voor stap hoe je er een maakt, hoe je de uitkomst gebruikt en waar je op moet letten.

Wat een risicomatrix is

Een risicomatrix is een tabel waarin je risico’s beoordeelt op twee kenmerken: de kans dat iets gebeurt en de impact als het gebeurt. Op de ene as staat de kans, op de andere de impact. Elk risico krijgt een plek in de tabel. Hoe hoger de kans en hoe groter de impact, hoe ernstiger het risico.

De vakken in de matrix krijgen meestal een kleur. Groen staat voor een laag risico dat je kunt accepteren, oranje voor een middelgroot risico dat aandacht vraagt en rood voor een hoog risico waar je direct iets mee moet. Zo zie je in één oogopslag waar de prioriteiten liggen.

Je komt de matrix tegen in projectmanagement, veiligheidsbeleid, informatiebeveiliging, inkoop en strategische planning. Ook internationale richtlijnen voor risicomanagement, zoals ISO 31000, gaan uit van het beoordelen van risico’s op kans en gevolg, al schrijven ze geen vaste vorm voor.

Stap 1: bepaal waarvoor je de matrix gebruikt

Begin met de afbakening. Gaat het om de risico’s van één project, van een afdeling of van de hele organisatie? Gaat het om financiële risico’s, operationele risico’s of veiligheid? Een matrix voor de verbouwing van een kantoor ziet er anders uit dan een matrix voor de continuïteit van een ziekenhuis.

Bepaal ook wie meedoet. Een risicomatrix wordt beter als mensen met verschillende kennis meedenken. De projectleider ziet andere risico’s dan de inkoper, de IT-beheerder of de financieel manager.

Stap 2: breng de risico’s in kaart

Maak een lijst van alles wat mis kan gaan. Een brainstorm met het team is een goede start. Kijk ook naar eerdere projecten, incidentrapporten en klachten. Een SWOT-analyse kan helpen om zwaktes en bedreigingen boven tafel te krijgen.

Formuleer elk risico concreet. “IT-problemen” is te vaag. “De boekhoudsoftware is twee dagen niet beschikbaar tijdens de jaarafsluiting” is een risico waar je iets mee kunt. Een handige vorm is: oorzaak, gebeurtenis en gevolg. Bijvoorbeeld: door een storing bij de cloudleverancier kunnen medewerkers niet bij hun bestanden, waardoor klantopdrachten vertraging oplopen. Juist zulke afhankelijkheden worden vaak onderschat, zoals ook blijkt uit het artikel over cloudafhankelijkheid.

Stap 3: kies de schalen voor kans en impact

De meeste organisaties gebruiken een schaal van drie, vier of vijf niveaus. Een 5×5-matrix is gangbaar, omdat die genoeg onderscheid biedt zonder te ingewikkeld te worden. Belangrijker dan het aantal niveaus is dat iedereen hetzelfde verstaat onder elk niveau.

Omschrijf de niveaus daarom zo concreet mogelijk. Voor de kans kan dat bijvoorbeeld zo:

  • 1. Zeer klein: komt vrijwel nooit voor, minder dan eens per tien jaar.
  • 2. Klein: kan voorkomen, ongeveer eens per vijf tot tien jaar.
  • 3. Mogelijk: komt af en toe voor, ongeveer eens per één tot vijf jaar.
  • 4. Groot: komt waarschijnlijk dit jaar voor.
  • 5. Zeer groot: komt vrijwel zeker meerdere keren per jaar voor.

Doe hetzelfde voor de impact. Gebruik daarbij de gevolgen die voor jouw organisatie het zwaarst wegen, zoals financiële schade, vertraging, reputatieschade of letsel. Een impact van 5 kan bijvoorbeeld betekenen: schade van meer dan een ton, een project dat maanden stilligt of negatieve landelijke publiciteit. Welke grenzen je kiest, hangt af van de omvang van je organisatie.

Risicomatrix van 5x5 met kans en impact, van groen laag risico naar rood hoog risico

Stap 4: beoordeel en plaats elk risico

Geef elk risico een score voor kans en een score voor impact. Vermenigvuldig je die twee, dan krijg je een risicoscore tussen 1 en 25. Een risico met kans 4 en impact 5 scoort 20 en komt in het rode vak. Een risico met kans 2 en impact 2 scoort 4 en blijft groen.

Bespreek de scores in de groep. Verschillen van inzicht zijn waardevol: als de een een risico als klein inschat en de ander als groot, weet een van beiden vaak iets wat de ander niet weet. Leg vast waarom je tot een score bent gekomen. Dat maakt de matrix later beter te begrijpen en te herzien.

Spreek ook af waar de grenzen tussen de kleuren liggen. Een veelgebruikte indeling is groen voor scores tot en met 4, oranje van 5 tot en met 12 en rood vanaf 15, maar die grenzen zijn een keuze. Een organisatie die weinig risico wil lopen, legt de grens voor rood lager.

Stap 5: bepaal maatregelen en eigenaren

De matrix is geen doel op zich. Het gaat om wat je daarna doet. Voor elk risico zijn er grofweg vier keuzes: je vermijdt het (je stopt met de activiteit), je vermindert het (je neemt maatregelen die de kans of de impact verkleinen), je draagt het over (bijvoorbeeld met een verzekering of een contract) of je accepteert het bewust.

Begin bij de rode risico’s. Wijs per risico een eigenaar aan die verantwoordelijk is voor de maatregel en geef een deadline. Beoordeel daarna opnieuw hoe het risico scoort als de maatregel is uitgevoerd. Zo zie je of het risico echt kleiner wordt.

Een voorbeeld: een groothandel is voor een belangrijk onderdeel afhankelijk van één leverancier. De kans dat die leverancier uitvalt, schat het team op 3, de impact op 5. Met een score van 15 komt het risico in het rode vak. Het team besluit een tweede leverancier te contracteren en een kleine buffervoorraad aan te houden. De impact daalt daardoor naar 2, de score naar 6, en het risico verschuift naar oranje. De Kraljic-matrix helpt om te bepalen bij welke inkoopposities zo’n afhankelijkheid het grootste probleem vormt. Wat er gebeurt als een leverancier zelf getroffen wordt, laat het artikel over ketenrisico bij IT-leveranciers zien.

Stap 6: houd de matrix actueel

Risico’s veranderen. Er komen nieuwe bij, maatregelen werken wel of niet en omstandigheden veranderen. Plan daarom vaste momenten om de matrix te herzien, bijvoorbeeld bij elke projectfase of elk kwartaal. In een project kun je de risicomatrix koppelen aan de projectplanning, zodat risico’s terugkomen in elk voortgangsoverleg.

De beperkingen van een risicomatrix

De risicomatrix is populair omdat hij eenvoudig is. Die eenvoud heeft een prijs. Scores voor kans en impact zijn vaak schattingen, en verschillende mensen schatten hetzelfde risico anders in. De risicoanalist Tony Cox liet in 2008 in het vakblad Risk Analysis zien dat risicomatrices risico’s soms verkeerd rangschikken, vooral als kans en impact sterk uiteenlopen. Een risico met een kleine kans en een catastrofale impact kan in de matrix lager uitvallen dan het verdient.

Gebruik de matrix daarom als hulpmiddel voor het gesprek, niet als vervanging van het oordeel. Kijk bij rode en twijfelachtige risico’s altijd verder dan de score. En wees eerlijk over onzekerheid: een score van 12 klinkt precies, maar is vaak niet meer dan een onderbouwde inschatting.

Deel dit nieuws

WhatsApp
LinkedIn
Email

Ook interessant